جستجوي پيشرفتهجستجو    نسخه شماره 16 - 1388/10/02 - ويژه نامه زنجيره تأمين

 بررسي روابط بين‌عناصر تسهيم اطلاعات و استراتژي‌هاي رقابتي و عملكرد زنجيره تأمين در سازمان 
 (با تاکيد بر زنجيره تامين صنايع فولاد)
نويسنده : افسانه بها

سازمان‌ها در خلأ نيستند. هر سازماني، اعم از شركت‌هاي بزرگ، شركت‌هاي دولتي، ياكسب و كارهاي كوچك مي‌خواهند خواسته‌هاي مشتريان و سهامداران گوناگون را براورده سازند. بنابراين، نيازمند مواد، تجهيزات، تسهيلات و تأمين كنندگاني از سازمان‌هاي ديگر هستند و عملكرد يك سازمان به وسيله فعاليت‌هاي ساير سازمان‌هايي كه تشكيل زنجيره تأمين مي‌دهند، تحت تأثير قرار مي‌گيرد. نقش تسهيم اطلاعات در دستيابي به رقابت پذيري، موضوعي است كه طي سال‌هاي اخير در سطوح مختلف اعم از شركت، كسب و كار و زنجيره تأمين مورد توجه بسياري از محققان قرار گرفته است. كارايي و اثربخشي هر سازماني، حاصل عملكرد مديريت و ساختار زنجيره تأمين آن سازمان است. رمز بقاي سازمان‌هاي امروزي در درك و شناخت نياز مشتريان و پاسخگويي سريع به اين نيازها نهفته است. زنجيرة تأمين شامل تمامي فعاليت‌هاي مرتبط با جريان و مبادله كالاها و خدمات، ازمرحله ماده خام ااماه تا مرحلة محصول نهايي قابل مصرف توسط مشتري است. اين نقل و انتقالات علاوه بر جريان مواد، شامل جريان اطلاعات و مالي نيز مي‌شود. نمودار يك نمايشي كلي از يك زنجيره تأمين را نشان مي‌دهد.
با توجه به نظر "كريستوفر" زنجيره تأمين شبكه‌اي از سازمان‌هاي بالادستي تا پايين دستي است كه در فرايند‌ها و فعاليت‌هاي مختلفي درگير هستند كه در قالب محصولات و خدمات در دست مشتري نهايي ايجاد ارزش مي‌كنند. تأكيد اين تعريف بر درنظرگرفتن ارضاي نياز مشتريان در تمامي فعاليت‌هاي زنجيره تأمين است. بر مبناي اين تعريف،SCM در نمودار2 نشان داده شده است. سقف اين خانه، هدف نهايي SCM خانه، يعني رقابت پذيري را نشان مي‌دهد. با گسترش جهاني شدن بازارها، تنها راه ادامه بقاي شركت‌ها و سازمان‌ها منوط به افزايش رقابت پذيري و كسب و حفظ مزيت رقابتي پايداراست. براي رسيدن به رقابت پذيري زنجيره تأمين، بايد خدمت به مشتريان سرلوحه فعاليت‌ها قرار گيرد. امروزه رقابت بين شركت‌هاي منفرد، جاي خود را به رقابت بين زنجيره‌هاي تأمين داده است. يكي از قابليت‌هاي ضروري براي دستيابي به رقابت پذيري زنجيره تأمين، تسهيم اطلاعات است. تسهيم اطلاعات به توانايي شركت براي تسهيم دانش با شركاي زنجيره تأمين به شيوه‌اي اثربخش و كارا اشاره دارد. تسهيم اطلاعات اثربخش به‌عنوان يكي از اساسي‌ترين توانايي‌هاي فرايند زنجيره تأمين به‌شمار مي‌رود. در اين مقاله تحقيق، اثر تسهيم اطلاعات بر استراتژي‌هاي رقابتي و عملكرد زنجيره تأمين مدنظر است. اين مقاله درپي پاسخ به اين سوال است كه ارتباط تسهيم اطلاعات با استراتژي‌هاي رقابتي و عملكرد زنجيره تأمين چگونه است؟ آيا تسهيم اطلاعات، عملكرد زنجيره تأمين را افزايش مي‌دهد؟

پيشينه تحقيق
مفهوم مزيت رقابتي پايدار در 1984 توسط "دي" با پيشنهاد انواع مختلف استراتژي‌هاي ظهور يافت كه قادر به افزايش رقابت پذيري پايدار هستند. در واقع، اين واژه به مفهوم كنوني توسط "پورتر" در بحث گونه شناسي استراتژي‌هاي رقابتي عمومي شركت پيشگامي در ارزان فروشي يا جايگاه براي دستيابي به مزيت رقابتي پايدار به‌كاررفته است. با اين وجود، "بارني" اولين كسي است كه تعريف مفهومي داراي قالب‌مندي مشخصي را از مزيت رقابتي پايدار ارائه كرد: "‌شركت، زماني به مزيت رقابتي پايدار مي‌رسد كه داراي استراتژي ايجاد ارزشي باشد كه به‌طور همزمان توسط رقباي فعلي يا بالقوه به‌كار گرفته نمي‌شوند و همچنين رقبا قادر به كپي كردن مزاياي اين استراتژي نباشند". "هوفمن" نيز تعريف مفهومي قالب‌مندي از مزيت رقابتي پايدار بر مبناي تعريف بارني ارائه كرده است:‌ "مزيت رقابتي پايدار امتداد مزاياي به‌كارگيري برخي استراتژي‌هاي ايجاد ارزش منحصر به‌فرد است كه به‌طور همزمان توسط رقباي فعلي يا بالقوه به‌كار گرفته نمي‌شوند و رقبا قادر به كپي كردن مزاياي آن نباشند".
رقابت پذيري زنجيره تأمين طي سال‌هاي اخير، همزمان با توسعه مفهوم مديريت زنجيره تأمين، به‌طوري گسترده مورد بحث قرار گرفته است. "ها‌‌وكريشنان" مدلي تركيبي از تكنيك‌هاي AHP، DEA و NN براي انتخاب تأمين كنندگان رقابتي درخصوص افزايش رقابت پذيري زنجيره تأمين ارائه كرده‌اند. آنها معتقدند كه شركت‌هاي درون زنجيره تأمين ازطريق توسعه روابط نزديك‌تر با شركت‌هاي عضو زنجيره تأمين، مي‌توانند به مزيت رقابتي پايدار دست‌يابند و زمان و هزينه را درحالي‌كه همزمان به نيازهاي مشتريان نيز پاسخ مي‌دهند، با توجه به مديريت صحيح زنجيره تأمين به‌طوري معني‌دار كاهش دهند. در محيط رقابتي، مديريت زنجيره تأمين موفق، براي تقويت رقابت پذيري شركت سودمند است.
"وو" و ديگران، با استفاده از ديدگاه مبتني بر منابع نشان داده‌اند كه قابليت‌هاي زنجيره تأمين با به‌كارگيري فناوري اطلاعات، باعث تمايز شركت نسبت به رقبا شده و غير قابل تقليد براي آنهاست. در اين مقاله، تأثير پيشرفت IT و همراستايي آن برقابليت‌هاي زنجيره تأمين و عملكرد بازاريابي و مالي، مورد بررسي قرار گرفته است.
يافته‌هاي آنها ديدگاهي جديد در ارزيابي سرمايه گذاري IT در فرايند زنجيره تأمين فراهم كرده است. آنها نقش قابليت‌هاي زنجيره تأمين را به‌عنوان متغيري تعديل كننده بين پيشرفت ITو عملكرد سازماني بررسي كرده است. آنها معتقدند كه قابليت‌هاي زنجيره تأمين مي‌توانند منابع مرتبط با IT را به سطحي بالاتر از ارزش، انتقال دهند.
"لي" و ديگران، 5 بعد معمول مديريت زنجيره تأمين (مشاركت استراتژيك با تأمين كننده، ارتباط با مشتريان، سطح اشتراك گذاري اطلاعات، كيفيت اشتراك گذاري اطلاعات، و تعويق) و ارتباط بين ابعاد معمول زنجيره تأمين، مزيت رقابتي و عملكرد سازماني را بررسي كردند. نتايج اين تحقيق با استفاده از ديدگاه مبتني بر منابع، بيانگر آن است كه سطوح بالاتر از معمول SCM، مي‌توانند منجر به كسب مزيت رقابتي و بهبود عملكرد سازماني شوند. همچنين مزيت رقابتي مي‌تواند تأثيري مثبت و مستقيم بر عملكرد سازماني داشته باشد.

نمودار1:‌نمايشي‌از‌زنجيره‌تامين‌يك شركت


چارچوب نظري تحقيق
در مجموع، بررسي ادبيات موضوع مجادلات گوناگوني را در پذيرش چگونگي ارتباط بين تسهيم اطلاعات، استراتژي رقابتي زنجيره تأمين و عملكرد زنجيره تأمين شناسايي كرده است. به منظور هدايت مسير تجزيه و تحليل، چهار فرضيه تحقيق بر اساس يافته‌هاي شناسايي شده در بررسي‌هايي كه در ادبيات موضوع انجام شد، تدوين شدند. اين فرضيات عبارتند‌از:
- تسهيم اطلاعات زنجيره تأمين، پاسخگويي زنجير ه تأمين فولاد را تحت تاثير قرارمي‌دهد
- تسهيم اطلاعات زنجيره تأمين، كارايي زنجيره تأمين فولاد را تحت تاثير قرارمي‌دهد
- پاسخگويي زنجيره تأمين، عملكرد زنجيره تأمين فولاد را تحت تاثير قرار مي‌دهد
- كارايي زنجيره تأمين، عملكرد زنجيره تأمين فولاد را تحت تاثير قرار مي‌دهد

تسهيم اطلاعات
تسهيم اطلاعات، به توانايي شركت درزمينه تسهيم دانش با شركاي زنجيره تأمين به شيوه‌اي اثربخش و كارا، اشاره دارد. اطلاعات تسهيم شده در سيستم محاوره زنجيره تأمين، اطلاعات بين شركاي مستقيم و همچنين تمامي شبكه زنجيره تأمين را دربر مي‌گيرد. براي استفاده اثربخش و كاراي شركا از اين سيستم، به تسهيم اطلاعات نياز است. اين اطلاعات، بايد از منبع موثق، به قالبي مناسب انتقال داده شود. تسهيم اطلاعات اثربخش به‌عنوان يكي از اساسي‌ترين توانايي‌هاي فرايند زنجيره تأمين به‌شمار مي‌رود.


پاسخگويي زنجيره تأمين
پاسخگويي زنجيره تأمين به‌عنوان چگونگي پاسخ‌دهي هماهنگ اعضاي زنجيره تأمين به تغييرات محيطي، تعريف مي‌شود. پاسخگويي زنجيره تأمين، ماهيت پوياي قابليت‌هاي زنجيره تأمين را مدنظر دارد كه به شركت اين امكان را مي‌دهد تا شايستگي‌هاي خاص شركت را توسعه و تجديد كند و به تغييرات محيطي پاسخ بهتري ارائه دهد. بازار پيچيده امروزي، نيازمند پاسخ هميشگي، كارا و. .. از سوي تمامي اعضاي زنجيره تأمين است تا قادر به كنش و واكنش متناوب نسبت به اطلاعات جمع آوري شده و در نهايت شكلي از يادگيري مداوم باشد. بنابراين، زنجيره تأمين پاسخگو به‌عنوان استراتژي زنجيره تأمين درنظر گرفته شده است. اگر قابليت‌هاي زنجيره تأمين بخوبي عمل كنند، استراتژي‌هاي زنجيره تأمين موفق‌تر خواهند بود.


كارايي زنجيره تأمين
مقصود ازكارايي زنجيره تأمين، هزينه تامين و تحويل محصول به مشتري است. درمبحث كارايي زنجيره تأمين، كاهش مستمر هزينه‌هاي خريد مواد، تامين و. .. براي تمامي شركاي زنجيره تأمين مطرح است. به بياني ديگر، هريك ازاعضاي زنجيره تأمن، به‌جاي تامين محصول با قيمت تمام شده بالا و فروش به قيمت بالاتر به ديگر اعضاي زنجيره تأمين، سعي مي‌كند تا قيمت تمام شده خود را كاهش دهد. اين امر موجب مي‌شود تا بهاي تمام شده محصول اين نوع زنجيره تأمين كاهش وعملكرد شركت ارتقا يابد. بنابرين مي‌توان آن را به‌عنوان يكي از استراتژي‌هاي زنجيره تأمين درنظر گرفت.


عملكرد زنجيره تأمين
ارزيابي عملكرد زنجيره تأمين از ديرباز مورد چالش محققان در اين حوزه بوده است. دريك تقسيم بندي كلي، روش‌هاي اندازه‌گيري زنجيره تأمين را مي‌توان در 5 طبقه روش‌هاي ارزيابي عملكرد سنتي، سيستم‌هاي ارزيابي عملكرد در سطح جهاني، مدل SCORE، مدل كارت امتياز متوازن، مدل‌هاي خاص هر زنجيره تأمين طبقه بندي كرد . اگر تحقيق به‌صورت كلي و درمورد انواع زنجيره‌هاي تأمين انجام مي‌شود، مي‌توان ازمدل‌هاي چهارطبقه اول استفاده كرد.

نمودار 2:‌خانه SCM


روش تحقيق
با توجه به اينكه هدف از اين تحقيق، بررسي روابط بين تسهيم اطلاعات و استراتژي‌هاي رقابتي و عملكرد زنجيره تأمين است، به همين دليل روش تحقيق توصيفي انتخاب شده است. در اين روش، محقق مي‌تواند در صورت لزوم، روابط بين متغيرهاي مورد مطالعه را بررسي كند. وي، دخالتي درموقعيت، وضعيت و نقش متغيرها ندارد و صرفاً آنچه را كه وجود دارد، مطالعه كرده و توصيف و تشريح مي‌كند.
از طريق پرسشنامه، استراتژي‌هاي زنجيره تأمين به‌عنوان متغير ميانجي، تسهيم اطلاعات به‌عنوان متغير مستقل و عملكرد زنجيره تأمين به‌عنوان متغير وابسته، مورد بررسي قرارگرفته و شناخت شاخص‌هاي هريك از متغيرهاي يادشده از طريق مراجعه مستقيم به سازمان‌ها و مصاحبه با صاحبنظران، مديران، و كارشناسان شركت‌هاي: فولاد مباركه، فولاد خوزستان و ذوب آهن صورت گرفت. براين اساس، تحقيق حاضررا مي‌توان، توصيفي از نوع پيمايشي يا زمينه يابي قلمدادكرد.
جامعه آماري اين تحقيق، شامل مديران و كارشناسان مرتبط با زنجيره تأمين شركت‌هاي فولاد مباركه اصفهان، فولاد خوزستان و ذوب آهن اصفهان است. جامعه آماري را مي‌توان با توجه به هدف بررسي و نوع واحد مورد مشاهده، به گونه‌هاي مختلف تعريف كرد. با توجه به تعريف جامعه آماري، مشخص مي‌شود كه قلمرو مكاني اين تحقيق، زنجيره تأمين شركت‌هاي فولاد مباركه اصفهان، فولاد خوزستان و ذوب آهن اصفهان و همچنين محدوده زماني آن سال 1387 است. در اين پژوهش 95 نفر از مديران و كارشناسان مرتبط با زنجيره تأمين شركت‌هاي مورد بررسي، با استفاده از روش نمونه گيري طبقه‌اي تصادفي، به‌عنوان نمونه آماري انتخاب شدند.
براي گردآوري اطلاعات در زمينه مباني نظري و ادبيات تحقيق موضوع، از منابع كتابخانه‌اي، مقالات، كتاب‌هاي مورد نياز و نيز از شبكه جهاني اطلاعات، استفاده شده وبه منظور جمع آوري داده‌ها و اطلاعات براي تجزيه و تحليل از پرسشنامه استفاده شده است.
براي سنجش روايي پرسشنامه و اطمينان از قابليت اجرايي آن (بررسي توانايي پرسشنامه در سنجش آنچه كه بايد بسنجد) علاوه براستفاده از نظرات اساتيد، از اعتبار عاملي استفاده شده است. اعتبار عاملي صورتي از اعتبارسازه است كه از طريق تحليل عاملي به‌دست مي‌آيد. به منظور تعيين پايايي آزمون از روش آلفاي كرونباخ استفاده شده و مقدار به‌دست آمده به‌طور كلي93/0، براي تسهيم اطلاعات زنجيره تأمين70/0، پاسخگويي زنجيره تأمين80/0، كارايي زنجيره تأمين 83/0 و عملكرد زنجيره تأمين82/0 است.

وضعيت‌متغيرهاي‌مورد‌مطالعه


نتيجه گيري
تسهيم اطلاعات در ميان شركاي زنجيره تأمين، مزايايي قابل توجه براي هريك از شركاي زنجيره تأمين دارد. از سوي ديگر، آن دسته از زنجيره‌هاي تأمين به رقابت پذيري دست مي‌يابند كه داراي استراتژي‌هاي رقابتي مناسبي باشند كه منجر به عملكردي مناسب براي زنجيره تأمين شوند. در اين تحقيق، رابطه تسهيم اطلاعات با استراتژي‌هاي رقابتي و عملكرد زنجيره تأمين فولاد، مورد بررسي قرار گرفته است. منظور از استراتژي‌هاي رقابتي زنجيره تأمين، توانايي هماهنگي با تغييرات محيطي (پاسخگويي) و توانايي كاهش مستمرهزينه‌ها (كارايي) است.
نتايج تحقيق نشان مي‌دهند كه تسهيم اطلاعات با هر دو استراتژي زنجيره تأمين درارتباط است، اما ارتباط بيشتري با پاسخگويي زنجيره تأمين دارد. با توجه به اينكه فولاد داراي تنوع محصول و درجه بندي‌هاي متعددي است، هماهنگي با تغييرات محيطي وبراورده سازي خواسته‌هاي مشتري، از اهميتي بسيار بالا برخورداراست. تسهيم اطلاعات منجر به سطح بالاتر تبادل اطلاعات بين شركا و همچنين اثربخشي بالاي اطلاعات مي‌شود و در نتيجه زنجيره تأمين را درهماهنگي با تغييرات محيطي، توانمند مي‌سازد. رابطه بين استراتژي‌هاي زنجيره تأمين(پاسخگويي و كارايي) و عملكرد نيز تأييد شده است. درواقع، پاسخگويي و كارايي بالاتر زنجيره تأمين، عملكرد بالاتري را براي اين زنجيره در پي خواهد داشت.


منابع:

1. Barney, J.B. "Firm resources and sustained competitive advantage", Journal of Management, Vol. 17, 2000.
2. Chopra, Sunil and Meindl, Peter "Supply chain management",Prentice-Hall
publication, 2007.
3. Christopher, M. "Logistics and Supply Chain Management", Strategies for Reducing
Cost and Improving Service, second ed. London. 2002.
4. Clemons, E. K., & Row, M. C. "Limits to inter firm coordination through information
technology: Results of a field study in consumer packaged goods
distribution". Journal of
Management Information Systems, Vol. 10(1) , 2003.
5. Collis, D. J. "Research note: How valuable are organizational
capabilities?" Strategic Management Journal, Vol. 15, 2004.


نسخه چاپي ارسال به دوستان
سرمقاله
گفتگو
ديدگاه
مديريت
تازه‌هاي كتاب